قرب الی الله از منظر قرآن کریم(3)/حجت‌الاسلام صدری

قرآن کریم نقطه نهایی کمال و غایت همه حرکات و دگرگونی ها را قرب و جوار حق معرفی می کند.

ارزش قرب

1. مطلوب بودن بالذات

در مباحث انسان شناسی، این مسأله ثابت شده است که هر یک از اعمالی که انسان در این دنیا انجام می دهد برای رسیدن به هدف و غایتی است ولو خود او التفات به این حقیقت نداشته باشد. از طرفی ممکن است برای یک عمل غایات متعددی وجود داشته باشد که برخی در عرض هم و بعضی در طول یکدیگر باشند. اما در مورد غایات طولی بدون تردید ترتّب آنها بر یکدیگر تا بی نهایت عقلا محال است و این سلسله ناگزیر در غایتی نهایی که مطلوب بودنش بالذات باشد متوقف می شود.

 

     اگر از شخصی که مشغول فعالیتی است بپرسیم که به چه هدفی آن کار را انجام می دهد در پاسخ ممکن است به یک یا چند مطلوب و غایت متوسط اشاره کند. اما اگر از انگیزه او برای تعقیب آن مطلب سؤال کنیم برای ما از غایات عالی تر خواهد گفت تا برسد به هدف و غایت نهایی.

 

     حال درباره قرب الهی به استناد شواهد قرآنی و روایی باید گفت که آن غایت نهایی و هدف اعلایی است که همه اعمال انسان ها باید به آن سمت و جهت متوجه باشد. و این مطلب آنقدر عظیم است که دیگر ممکن نیست واسطه تحصیل امر دیگری واقع شود. قرآن کریم می فرماید: «وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُريدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُريدُ زينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً» (كهف/28).

 

«با كسانى كه بامداد و شبانگاه پروردگار خويش را مى‏خوانند و رضاى او را مى‏جويند با شكيبايى قرين باش و ديدگانت به جستجوى زيور زندگى دنيا از آنها منصرف نشود. اطاعت مكن كسى را كه دلش را از ياد خويش غافل كرده‏ايم و هوس خود را پيروى كرده و كارش زياده‏روى است».‏

 

وجه یک شیء آن صورتی از شیء است که انسان با آن روبرو می شود. وجه خداوند همان اسماء حسنی و صفات علیای اوست که حق به واسطه آنها مورد توجه و عبادت بندگان واقع می شود؛ «وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى‏ فَادْعُوهُ بِها» (أعراف/180)؛ و اما خود ذات حق قابل مواجهه نیست. شخصی که در طلب وجه الهی او را می خواند اگر مقصود او صفات فعلی حق مثل رحمت و فضل و ... باشد در حقیقت طالب آن است که در دایره تأثیر آن صفت قرار گرفته و مثلاً مورد رحمت حق واقع شده یا از فضل الهی بهره مند گردد. و اگر مطلوب او صفات ذاتی حق مثل علم و قدرت باشد مراد او تقرب به خداوند از طریق این صفات است. یعنی می خواهد خود را در موضعی که آن صفت الهی اقتضا می کند قرار دهد. مثلاً در مقابل عزت و کبریاء حق خود را در موضع ذلّت و حقارت قرار دهد و در برابر علم و قدرت او در موضع جهل و عجز قرار گیرد. 1

 

2. کمال و سعادت

قرآن کریم نقطه نهایی کمال و غایت همه حرکات و دگرگونی ها را قرب و جوار حق معرفی می کند. در آیه ای می فرماید: «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ» (تغابن/3).

 

     می دانیم که آسمان ها و زمین واسطه ایجاد و ابقاء انسان بر روی زمین هستند و در اینجا همین ارتباط ایجاد آنها با خلقت انسان مد نظر است با توجه به ذیل آیه که بحث انسان و غایت خلقت او مطرح است. حال در این آیه می فرماید: خدا آسمان و زمین را به حق و برای هدفی خلق فرموده که آن هدف، حق، متعالی، شریف و متقن است. پس خلقت آسمان ها و زمین و به دنبال آن خلقت انسان برای این غایات باطل و پستی که رسیدن قوای شهویه و غضبیه به لذائذ مطلوبشان باشد نبوده و نیست پس تو ای انسان قدر خودت را بدان و خود را ضایع مکن و رشته وصولت به آن غایت شریف را قطع مکن. از همین رو در ادامه به این مطلب اشاره می فرماید که انسان به بهترین صورت خلق شده که لازمه آن اشتمال صورت انسانی بر تمام کمالات عالم خلق و امر و بلکه عالم الهی است. به عبارت دیگر انسان این استعداد را دارد که با کنار زدن عوارض و قیود و حجاب های مختلف از صورت انسانی خود صعود کرده، الهی و حقانی شود. صیرورت در آیه شریفه می تواند ناظر به همین مطلب باشد که البته با سیر و سلوک هم ارتباط دارد و منافاتی هم با سیر قهری و وجودی عالم به سوی حق تعالی ندارد. 2

     در پاره ای از آیات قرآن با تعبیر «عند» به این مطلب اشاره فرموده و مثلاً در ترسیم جایگاه کمال و سعادت شهداء فی سبیل الله می فرماید: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» (آل عمران/169). این تعبیر نشانگر شدت قرب این طایفه به حق تعالی در نتیجه مجاهدت و رسیدن به مراتب نهایی کمال و سعادت است. یا در جای دیگر از قول آسیه همسر فرعون که از زنان برجسته و برگزیده روزگار است نقل می کند که در دعای خود عرض کرد: «رَبِّ ابْنِ لي‏ عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ» (تحریم/11). حضور در نزد خداى تعالى و نزديكى او كرامت و سعادتی است معنوى و اگر بهشت را هم تقاضا نموده بدان جهت است كه آنجا دار قرب خدا و جوار رب العالمين است.

 

     نیز در جای دیگر از مقربان به عنوان دسته اعلای اهل سعادت یاد می کند و می فرماید: «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» (واقعه/10و11).

 

3. مقام ولایت الهی

یکی از مفاهیم هم افق و مرتبط با قرب، مفهوم «ولایت» است. این مفهوم در قرآن کریم در موارد متعددی به کار رفته است که دلالت بر مقام قرب الهی می کند. از طرفی مفهوم ولایت با خلافت الهی مرتبط است که در فرهنگ معارفی اسلام از مناصب اولیاء محسوب می شود.

 

     یکی از معانی ماده «ولی» در لغت، حصول دو چیز است در کنار هم بدون آنکه بین آنها چیز دیگری فاصله شود. همچنین «ولی» به معنای مالک تدبیر و سرپرست می باشد و «حب» هم از جمله ملازمات معنای ولایت و قرب است. این واژه در قرآن کریم هم در مورد خداوند به کار رفته و هم در مورد مؤمنین که مفهوم آن قرب مؤمنین به خداوند در نتیجه ایمان وعمل صالح و سرپرستی و نصرت خداوند نسبت به آنها در اثر این تقرب است.

 

     «ولی» یکی از اسماء حسنای خداوند است؛ «فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ» (شوری/9) که در رابطه با پیوند مؤمنین با خداوند و سرپرستی او بر آنها فرموده است: «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ» که به خوبی ارزش قرب را در برداشته شدن حجاب ها در اثر قرار گرفتن در دایره ولایت الهی نشان می دهد. و در مورد نسبت مؤمنین با خداوند نیز می فرماید: «أَلا إِنَّ أَوْلِيَاء اللّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ» 4 که در بحث آثار قرب بدان اشاره خواهد شد.  

 

پی نوشت ها:

1. رک: الميزان في تفسير القرآن، ج‏13، ص: 302.

2. رک: تفسير بيان السعادة في مقامات العبادة، ج‏4، ص: 181.

3. بقره ؛ 257

4. یونس ؛ 62

 

ادامه دارد ... 

 

حجت الاسلام حسین صدری، عضو مجمع طلاب و فضلای شهرستان تکاب

 

لینک مطالب مرتبط:

 

قرب الی الله از منظر قرآن کریم(1)/ حجت الاسلام صدری

 

قرب الی الله از منظر قرآن کریم(2)/حجت‌الاسلام صدری

 

26 اسفند 1391
تعداد بازدید:  1778 مرتبه

نظرات کاربران

غلامعلی در ساعت 9:42:21  تاریخ   26 اردیبهشت 1395  گفته:     

با سلام و احترام و سپاس از زحمات حضرت عالی لطفااین هم درج کنید در مقاله ای ارزش مند خودتان که ماده قرب و مشتقات آن در قرآن چند مرتبه استفاده شده است

ممنون از زحمات شما

 

0
0
  • آخرين عناوين

  • پربازديدها

  • آرشيو

بازدید امروز:3211

بازدید دیروز: 4436

بازدید کل: 8206483

حقوق این وبسایت محفوظ بوده و متعلق به مجمع طلاب و فضلای شهرستان تکاب می باشد.